Podmiot korzystający ze środowiska, szkodzący temu środowisku zawsze musi ponieść za taki czyn odpowiedzialność. Ustawa Prawo ochrony środowiska odsyła w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone w środowisku do kodeksu cywilnego.

Art. 435 k.c. przewiduje odpowiedzialność na zasadzie ryzyka za szkody spowodowane eksploatacją zakładu lub przedsiębiorstwa funkcjonującego w wykorzystaniem sił przyrody. Jeśli szkodę wyrządził zakład, na terenie którego znajdują się substancje niebezpieczne, grożące powstaniem poważnej awarii przemysłowej, to zakład odpowiada bez względu na to, czy jest wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody. Ustawa potwierdza zasadę, zgodnie z którą odpowiedzialności za szkody wyrządzone oddziaływaniem na środowisko nie wyłącza okoliczność, że działalność będąca przyczyną powstania szkód jest prowadzona na podstawie decyzji administracyjnej i w jej granicach.

 
Na podstawie art. 323 ustawy Prawo ochrony środowiska Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego, fundacje lub stowarzyszenia, których podstawowym zadaniem statutowym jest ochrona środowiska, mogą występować z roszczeniami o zaprzestanie bezprawnej działalności powodującej zagrożenie lub naruszenie środowiska. Ochronie środowiska służy również roszczenie o zwrot nakładów poczynionych w związku z naprawieniem szkody w środowisku przez podmiot, który tej szkody nie wyrządził (art. 326 ustawy Prawo ochrony środowiska). Wysokość takiego roszczenia ograniczona jest do poniesionych, uzasadnionych kosztów przywrócenia stanu poprzedniego. Prawo ochrony środowiska wart. 328 przyznaje szczególne uprawnienia organizacjom ekologicznym, które mogą występować z roszczeniem o zaprzestanie reklamy lub innego rodzaju promocji towaru lub usługi, jeśli reklama ta zawiera treści propagujące model konsumpcji sprzeczny z zasadami ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju, a przede wszystkim wykorzystuje obraz dzikiej przyrody do promowania produktów i usług negatywnie wpływających na środowisko przyrodnicze.

Przepisy o odpowiedzialności karnej, zawarte w ustawie Prawo ochrony środowiska, mają charakter dość szczegółowy. Związane są z sankcjonowaniem niedotrzymania szeregu wymagań wynikających z ustawy. Wśród przestępstw przeciwko środowisku są przestępstwa wymieniane w art. 181 -188 kodeksu karnego, zagrożone głównie karą pozbawienia wolności. Art. 182 k.k. reguluje typ przestępstwa nazywany przestępnym zanieczyszczeniem środowiska. Art. 182k. K. chroni życie i zdrowie ludzi oraz zasoby świata roślinnego i zwierzęcego, narażane wskutek spowodowania zanieczyszczenia, wprowadzenia do wody, powietrza lub ziemi różnego rodzaju substancji w postaci ciał stałych, płynów lub gazów. Zakazaną, czyli bezprawną formą zanieczyszczenia wody, powietrza lub ziemi jest takie zanieczyszczenie, które może zagrażać życiu lub zdrowiu wielu osób bądź powodować zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach. Szczególnym rodzajem negatywnego oddziaływania na życie i zdrowie ludzi oraz świata roślinnego i zwierzęcego są czyny polegające na bezprawnym postępowaniu z odpadami lub substancjami oraz bezprawnym sprowadzaniu z zagranicy odpadów lub substancji zagrażających środowisku (art. 183 k.k.). 

Bezprawne działania opisane w tym przepisie obejmują:
- składowanie, lokalizowanie odpadów w miejscach wyznaczonych do trwałego ich umieszczenia,
- usuwanie, pozbywanie się odpadów i substancji z miejsc ich powstawania,
- przerabianie, używanie odpadów i substancji do celów przemysłowych, energetycznych jako surowców wtórnych w całości lub w części, bezpośrednio lub przez przetworzenie,
- unieszkodliwianie, poddawanie odpadów lub substancji, procesom przekształcania biologicznego, fizycznego lub chemicznego w celu doprowadzenia ich do stanu, który nie stwarza zagrożenia życia lub zdrowia ludzkiego oraz dla środowiska,
- przewożenie każde przemieszczanie odpadów lub substancji.

 
Nielegalny eksport odpadów jest przestępstwem na podstawie art. 69 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001r. o odpadach. W art. 186 k.k. uregulowano tzw. przestępne zaniedbanie w użytkowaniu urządzeń ochronnych. Przedmiotem przestępstwa jest zaniechanie, polegające na nie utrzymywaniu w należytym stanie lub nie używaniu urządzeń ochronnych, takich jak urządzenia zabezpieczające wodę, powietrze lub ziemię przed zanieczyszczeniem oraz urządzenia zabezpieczające przed promieniowaniem radioaktywnym lub jonizującym. Przestępstwo może popełnić osoba odpowiedzialna za funkcjonowanie tych urządzeń.

 
Osobną grupę przestępstw w kodeksie karnym stanowią przestępstwa przeciw przepisom o ochronie przyrody:
- spowodowanie zanieczyszczeń w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach (art. 181 § 1 k.k.),
- zniszczenie albo uszkodzenie roślin lub zwierząt na terenie objętym ochroną, w sposób powodujący istotną szkodę (art. 121 § 2 k.k.),
- niszczenie albo uszkodzenie roślin lub zwierząt pozostających pod ochroną gatunkową w sposób powodujący istotną szkodę, niezależnie od miejsca popełnienia czynu (art. 181 §  k.k.),
- zniszczenie terenu (obiektu przyrodniczego), poważne uszkodzenie takiego terenu (obiektu) lub istotne zmniejszenie wartości przyrodniczej danego terenu
- sprzeczne z przepisami wznoszenie nowego lub powiększenie istniejącego obiektu budowlanego oraz prowadzenie działalności gospodarczej, która zagraża środowisku, na terenie objętym ochroną ze względów przyrodniczych lub krajobrazowych albo w otoczeniu takiego terenu.

Niezależnie od odpowiedzialności cywilnej i karnej podmiot, szkodliwie wpływający na środowisko ponosi odpowiedzialność administracyjną, rozumianą jako odpowiedzialność egzekwowaną przez organy administracji poprzez odpowiednie decyzje administracyjne. Dla ustawy Prawo ochrony środowiska podstawowymi instrumentami odpowiedzialności administracyjnej są: decyzja zobowiązująca dany podmiot do ograniczenia oddziaływania na środowisko i przywrócenia go de stanu poprzedniego, decyzja o wstrzymaniu działalności prowadzonej przez podmiot korzystający ze środowiska lub o wstrzymaniu ruchu instalacji, decyzje cofające bądź ograniczające uzyskane wcześniej uprawnienia do korzystania ze środowiska, np. decyzje o cofnięciu lub ograniczeniu pozwoleń emisyjnych, pozwoleń wodnoprawnych. W sytuacji gdy przedsiębiorca w ramach prowadzonej działalności negatywnie oddziałuje na środowisko naturalne, sankcją może być zarówno zobowiązanie ograniczenia zakresu oddziaływania na środowisko, jak i zobowiązanie do przywrócenia stanu poprzedniego. Przepisy ustawy Prawo ochrony środowiska w wielu przypadkach przewidują możliwość zastosowania środka nadzorczego w postaci decyzji nakazującej wstrzymanie prowadzonej działalności.

 
Wstrzymanie ma na celu zapobieżenie możliwości powstania bądź poszerzenia zakresu szkód. Ma to miejsce wówczas, gdy dochodzi do naruszenia, ogólnego obowiązku polegającego na zakazie powodowania takich szkód bądź niedopuszczenia do dalszego prowadzenia działań wykonywanych bez wymaganej zgody lub z naruszeniem jej warunków. Decyzje wstrzymujące mogą być wydawane nie tylko na podstawie ustawy Prawo ochrony środowiska, ale także na podstawie przepisów ustawy o odpadach. Decyzje wydają wojewódzki inspektor ochrony środowiska oraz organ Państwowej Straży Pożarnej, opierając się na przepisach ustawy Prawo ochrony środowiska. Za naruszenie wymagań ochrony środowiska przedsiębiorca zapłaci karę pieniężną.

Należy pamiętać, że wymierzenie kary nie zwalnia z odpowiedzialności cywilnej za wyrządzone szkody na podstawie przepisów kodeksu cywilnego. Kary pieniężne wymierza wojewódzki inspektor ochrony środowiska w drodze decyzji, za:
- przekroczenie, określonych w pozwoleniach zintegrowanych lub emisyjnych, ilości lub rodzajów gazów bądź pyłów wprowadzanych do powietrza,
- przekroczenie, określonych w pozwoleniach zintegrowanych lub pozwoleniach wodnoprawnych, ilości, stanu lub składu ścieków,
- przekroczenie, określonych w pozwoleniach zintegrowanych lub pozwoleniach wodnoprawnych, ilości pobranej wody,
- naruszenie warunków decyzji zatwierdzających instrukcję eksploatacji składowiska odpadów albo decyzji określającej miejsce i sposób magazynowania odpadów, wymaganych przepisami ustawy o odpadach, co do rodzaju i sposobów składowania lub magazynowania odpadów,
- przekroczenie określonych w decyzji poziomów hałasu.

 
Wymierzenie administracyjnej kary pieniężnej odbywa się dwuetapowo. Najpierw następuje ustalenie wymiaru kary biegnącej, określającego godzinową lub dobową stawkę kary w okresie, w którym trwa naruszenie bądź przekroczenie. Następnie wymierzana jest kara za okres, w którym trwało naruszeniu lub przekroczenie. Kara biegnąca jest naliczana do czasu stwierdzenia zmiany wielkości przekroczenia lub naruszenia. Administracyjne kary pieniężne podmiot korzystający, ześrodowiska wnosi na rachunek wojewódzkiego inspektora środowiska, który wydał decyzję.

Z. Bieńko

ekoinfo.pl